Mỗi khi có người hỏi tôi vì sao lại yêu thích văn hóa Đông Nam Á đến vậy, thậm chí dấn thân vào công việc quảng bá văn hóa, tôi thường không bắt đầu từ chuyên ngành đại học, mà kể về một môn học tự chọn liên ngành đã âm thầm thay đổi hướng đi học tập của tôi. Chính môn học ấy đã trở thành điểm khởi đầu quan trọng, đưa tôi bước vào thế giới văn hóa Đông Nam Á.
Trong thời gian đại học, tôi bắt đầu theo học chương trình nghiên cứu Đông Nam Á. Giảng viên đến từ Malaysia, là chuyên gia lâu năm về gia vị và văn hóa ẩm thực. Thầy không chỉ giảng dạy bối cảnh văn hóa mà còn chia sẻ ký ức ẩm thực quê hương, dẫn dắt chúng tôi trực tiếp nấu ăn và thử pha trộn nhiều loại gia vị khác nhau. Lớp học ấy giúp tôi lần đầu tiên kết nối sâu sắc với văn hóa Đông Nam Á và nhận ra rằng văn hóa có thể hiện diện trong đời sống thường ngày.
Thầy từng nhấn mạnh rằng ngôn ngữ là chiếc cầu trực tiếp nhất để hiểu văn hóa. Dưới sự khích lệ đó, tôi bắt đầu học tiếng Indonesia. Ban đầu, việc học chỉ nhằm giao tiếp với bạn bè người Indonesia xung quanh tôi hoặc phục vụ cho công việc tương lai, nhưng việc học ngôn ngữ đã bất ngờ trở thành cánh cửa quan trọng đưa tôi bước vào không gian giáo dục văn hóa. Thông qua ngôn ngữ, tôi không chỉ đọc chữ viết mà còn lắng nghe những câu chuyện, cảm nhận cảm xúc và thấu hiểu trí tuệ sống ẩn sau mỗi hành trình di cư.
Khoảnh khắc khiến tôi thực sự nhận ra rằng văn hóa Đông Nam Á ở ngay bên cạnh chúng ta là khi tôi bước vào các lớp học văn hóa ẩm thực tại đại học cộng đồng, nơi các bà mẹ nhập cư trực tiếp giảng dạy. Trong lúc nấu những món ăn quê hương, họ chia sẻ cách tìm nguyên liệu thay thế tại Đài Loan, cách gìn giữ ký ức ẩm thực giữa công việc và gia đình, cũng như tâm trạng khi rời xa quê nhà và xây dựng cuộc sống mới. Tôi hiểu rằng những gì họ chia sẻ không chỉ là ẩm thực, mà là trí tuệ sống trong việc không ngừng lựa chọn, điều chỉnh và tìm kiếm sự cân bằng trong đời sống thực tế — đó chính là diện mạo chân thực nhất của văn hóa.
Sau khi trở về trường trung học cũ với vai trò giảng viên câu lạc bộ, tôi đưa mô hình giảng dạy của đại học cộng đồng vào trường học, mời các bà mẹ nhập cư bước vào lớp học để chia sẻ về văn hóa và cuộc sống. Bắt đầu từ ẩm thực, học sinh vừa trực tiếp thực hành nấu ăn, vừa lắng nghe những câu chuyện đời thường. Những quốc gia từng chỉ tồn tại trong sách giáo khoa nay trở nên gần gũi và cụ thể hơn, và các cuộc đối thoại văn hóa được mở ra một cách tự nhiên.
Khi nội dung giảng dạy mở rộng sang các chủ đề về lễ hội, gia đình và trải nghiệm di cư, tôi nhìn thấy thêm một tầng ý nghĩa khác. Một số em học sinh thế hệ thứ hai của các gia đình nhập cư lần đầu tiên sẵn sàng chia sẻ về mối quan hệ với mẹ mình trong lớp học, và bắt đầu nhận ra rằng chính bối cảnh của các em cũng xứng đáng được thấu hiểu. Điều này càng củng cố niềm tin của tôi rằng giáo dục văn hóa không chỉ giúp chúng ta hiểu người khác, mà còn ảnh hưởng đến cách trẻ em nhìn nhận chính bản thân mình.
Tuy nhiên, tôi dần nhận ra rằng những lớp học như vậy không thể chỉ dừng lại ở các hoạt động đơn lẻ, diễn ra thỉnh thoảng. Nếu chỉ là những trải nghiệm ngắn hạn, văn hóa sẽ khó có thể được hiểu sâu và tiếp nối lâu dài. Vì vậy, tôi bắt đầu làm việc với nhà trường để biến mô hình này thành các khóa học thường xuyên, giúp giáo dục văn hóa được nuôi dưỡng trong đời sống học đường hằng ngày.
Song song với quá trình đó, tôi cũng kết nối với những người bạn đồng hành là người nhập cư đến từ Indonesia, Việt Nam, Campuchia và Trung Quốc. Chúng tôi gặp gỡ định kỳ, cùng thảo luận thiết kế khóa học, chuẩn bị giáo án, biên soạn tài liệu và chia sẻ kinh nghiệm giảng dạy. Sau nhiều lần thử nghiệm và điều chỉnh, chúng tôi dần hình thành nhóm quảng bá văn hóa “Kể chuyện Đông Nam Á”, lấy người nhập cư làm trung tâm, để văn hóa được chính những người trong cuộc kể lại và hiện diện sống động trong từng lớp học, từng tương tác.
Khi các khóa học trong trường học dần ổn định, chúng tôi mang văn hóa vào bảo tàng, thư viện và các tổ chức phát triển cộng đồng, thiết kế các hoạt động học tập dành cho gia đình và nhiều thế hệ. Sau đó, chúng tôi cũng được mời giảng dạy trong các môn học đại cương ở đại học, nơi các giảng viên nhập cư trực tiếp đối thoại với sinh viên về di chuyển, bản sắc và đời sống xuyên văn hóa.
Những trải nghiệm này khiến chúng tôi càng tin rằng cần có một nền tảng lâu dài để tích lũy tài liệu giảng dạy, đào tạo đội ngũ giảng viên và làm sâu sắc thêm sự kết nối với cộng đồng. Vì vậy, chúng tôi tiếp tục thúc đẩy công việc dưới hình thức một hiệp hội, và đến cuối năm 2025, chúng tôi tổng hợp kinh nghiệm giảng dạy và những câu chuyện văn hóa của các giảng viên nhập cư thành tài liệu và giáo trình, nhằm tạo ra nguồn học liệu mà nhiều giáo viên và học sinh có thể sử dụng.
Đối với tôi, đây không chỉ là việc xuất bản giáo trình, mà còn là sự đồng hành và trao truyền. Văn hóa không phải là điều xa xôi ở một quốc gia nào đó, mà là đời sống đang diễn ra ngay bên cạnh chúng ta. Công việc quảng bá văn hóa không có điểm kết thúc, chỉ có những cuộc đối thoại không ngừng được mở rộng, và mỗi lần lắng nghe, thấu hiểu chính là minh chứng cho việc văn hóa đang bén rễ trong đời sống hằng ngày.
