Từ câu nói “Tôi chỉ là chính mình” đến hành trình đặt câu hỏi về bản sắc
Cho đến bây giờ, tôi vẫn luôn tự hỏi một điều: với tư cách là thế hệ thứ hai của gia đình nhập cư mới, tôi nên mang trên mình trách nhiệm như thế nào để bản thân không chỉ hưởng “lợi thế” từ thân phận này mà không thực sự đóng góp điều gì cho nó? Câu hỏi ấy không phải ngay từ đầu tôi đã hiểu được. Ngược lại, trong suốt một khoảng thời gian dài, tôi chỉ đơn giản sống trong trạng thái “tôi chỉ là chính mình”, cho đến khi từng cuộc trò chuyện, từng trải nghiệm dần đẩy tôi bước vào hành trình nhìn lại và hiểu rõ bản thân hơn.

Khi còn nhỏ sống ở Nam Đầu, tôi thật ra không có quá nhiều khái niệm về “bản sắc”. Sinh ra ở Đài Loan, lớn lên ở Đài Loan, tôi mặc nhiên cho rằng mình là người Đài Loan. Suy nghĩ ấy theo tôi suốt thời thơ ấu và chưa từng thực sự thay đổi nhiều. Mãi đến thời cấp ba, mỗi lần tự giới thiệu bản thân, tôi thường nghe bạn bè tò mò, thậm chí ngạc nhiên hỏi rằng: “Bạn có từng về Việt Nam chưa?” Khi ấy tôi luôn tự hào trả lời “Có chứ”, bởi ở độ tuổi đó, được ra nước ngoài giống như một điều rất đặc biệt và đáng để chia sẻ.

Sau đó họ lại hỏi: “Vậy bạn có biết nói tiếng Việt không?” và câu trả lời của tôi luôn là lắc đầu. Cuối cùng, câu hỏi thường dừng lại ở: “Thế bạn giao tiếp với gia đình bên Việt Nam bằng cách nào?” Và tôi gần như phản xạ trả lời: “Bằng tiếng Hoa.”

Bây giờ nhìn lại, tôi mới hiểu rằng những câu hỏi ấy ẩn chứa rất nhiều ý nghĩa mà khi đó tôi chưa nhìn thấy. Sau khi nghe câu trả lời của tôi, mọi người thường lộ ra vẻ khó tin, như thể không thể hiểu nổi tại sao một người có gốc Việt lại không biết nói tiếng Việt. Khi ấy tôi chỉ cảm thấy phản ứng đó khá thú vị, chứ chưa từng thật sự nghĩ rằng phía sau nó là sự liên kết của văn hóa, ngôn ngữ, gia đình, thậm chí là cách một bản sắc được nhìn nhận và thấu hiểu.

Một câu nói khiến tôi nhìn thấy chính mình
Điều thật sự khiến tôi bắt đầu suy ngẫm là một chuyến khảo sát thực địa vào thời đại học. Khi đó tôi theo giáo sư đến bộ lạc Thiên Cẩu ở làng Mai Viên, huyện Thái An để thực hiện phỏng vấn và ghi chép tư liệu. Trải nghiệm ấy khiến tôi rất bất ngờ, bởi trong quá trình phỏng vấn, trưởng bộ lạc đã nói một câu khiến tôi khắc sâu trong lòng.

Ông nói: “Một số người trẻ trong bộ lạc chúng tôi ra ngoài luôn hô vang ‘Tôi là người Atayal và tôi tự hào’, nhưng ngay cả tiếng dân tộc mình họ cũng không biết nói, vậy họ tự hào điều gì?”

Sau câu nói ấy, nụ cười của ông mang theo một chút chua xót. Tôi đứng lặng tại chỗ, đầu óc trống rỗng, thậm chí còn muốn khóc. Bởi tôi chợt nhận ra, những người trẻ mà ông nhắc đến giống như một tấm gương phản chiếu chính tôi.

Tôi bắt đầu tự hỏi: rốt cuộc tôi có thể làm gì cho bản sắc này? Nếu tôi thật sự là một người thuộc thế hệ thứ hai của gia đình nhập cư mới, liệu tôi có thể không chỉ dừng lại ở việc “biết mình là ai”, mà còn nghĩ đến việc “mình có thể làm gì cho người khác” hay không?

Cũng từ lúc đó, tôi bắt đầu muốn hiểu xã hội Đài Loan nhìn nhận thế hệ thứ hai như thế nào, và chính những người như chúng tôi nhìn nhận nền tảng văn hóa cùng câu chuyện gia đình của mình ra sao.

Mang văn hóa vào trường học và đời sống
Sau này, tôi cùng một người chị khóa trên cũng là thế hệ thứ hai gốc Việt thành lập “Câu lạc bộ Căn cứ Thế hệ thứ hai”. Chúng tôi bắt đầu đưa các hoạt động văn hóa, trải nghiệm thủ công và chia sẻ định hướng nghề nghiệp vào Đại học Quốc gia Liên Hợp, đồng thời đến cả các trường tiểu học lân cận.

Chúng tôi hy vọng thông qua những cách tiếp cận gần gũi và đời thường hơn, mọi người có thể hiểu hơn về văn hóa của cư dân mới, đồng thời để nhiều bạn trẻ thế hệ thứ hai nhận ra rằng thân phận của mình không phải là giới hạn, mà là một sức mạnh.

Mỗi buổi chia sẻ, mỗi lần tương tác, mỗi câu hỏi chân thành và tò mò từ các em nhỏ đều khiến tôi một lần nữa cảm nhận rằng văn hóa thật sự có thể được thấu hiểu thông qua sự giao lưu.

Trong quá trình ấy, điều tôi nhận được không chỉ là cảm giác thành tựu mà còn là rất nhiều phản hồi chân thành. Có người sau khi nghe chúng tôi chia sẻ đã bắt đầu quan tâm đến văn hóa Đông Nam Á; cũng có những đứa trẻ lần đầu nhận ra rằng “thế hệ thứ hai” không phải là một nhãn dán xa lạ, mà là những con người đang cùng sống trong một xã hội với các em.

Tất cả những vất vả và nước mắt cuối cùng đều trở thành động lực giúp tôi tiếp tục bước đi. Tôi cũng vì thế mà hiểu hơn về văn hóa quê mẹ, thậm chí còn bắt đầu tìm hiểu vẻ đẹp và sự khác biệt của nhiều quốc gia Đông Nam Á khác. Trên hành trình ấy, tôi cũng gặp được rất nhiều người bạn đồng hành tuyệt vời.

Từ chương trình xây dựng ước mơ đến việc hiểu lại ý nghĩa của “gia đình”
Trong quá trình thúc đẩy giao lưu văn hóa, tôi và các cộng sự cũng tham gia Chương trình Xây dựng Ước mơ lần thứ 11 của Sở Di trú Đài Loan.

Đó là một thử thách hoàn toàn mới. Từ việc viết đề án, lập ngân sách cho đến lên ý tưởng nội dung, mỗi bước đều đầy khó khăn. Nhưng chúng tôi không làm với tâm thế “thử xem sao”, mà mang theo quyết tâm rất lớn để biến giấc mơ trong lòng thành hiện thực.

May mắn là cuối cùng chúng tôi đã được chọn, và từ đó bắt đầu chuyến hành trình 21 ngày đến Việt Nam để tìm lại câu chuyện gia đình mình.

Chuyến đi ấy khiến tôi hiểu sâu sắc hơn rằng “gia đình” không chỉ là một vị trí địa lý, mà là nơi được tạo nên từ ngôn ngữ, ký ức, các mối quan hệ và cảm xúc.

Tôi bắt đầu nhìn lại những câu hỏi từng khiến mình bối rối: điều gì thật sự giúp tôi duy trì kết nối với bà ngoại và gia đình? Mẹ tôi năm xưa đã đến Đài Loan như thế nào và học tiếng Hoa, tiếng Đài ra sao? Những điều mà tôi từng cho là hiển nhiên thật ra là kết quả của biết bao nỗ lực được tích lũy qua nhiều thế hệ.

Càng tiến gần đến những câu trả lời ấy, tôi càng hiểu rằng mình không chỉ đơn thuần “sở hữu” thân phận này, mà còn có trách nhiệm sống trọn vẹn với nó.

Biến bản sắc thành sức mạnh kết nối con người
Hiện tại, tôi vẫn đang học hỏi, vẫn đang tìm kiếm và vẫn đang suy nghĩ về cách biến nền tảng văn hóa mình có thành một sức mạnh thật sự kết nối được với xã hội.

Có lẽ trách nhiệm của thế hệ thứ hai chưa bao giờ là phải chứng minh điều gì với ai. Điều quan trọng hơn là thành thật nhìn thấy chính mình, dám bộc lộ bản thân, rồi mang theo sự thấu hiểu ấy để đồng hành và kết nối với nhiều người hơn.

Với tôi, đó chính là giấc mơ mà tôi đang xây dựng — một giấc mơ về bản sắc, gia đình, văn hóa và hành động.